पुराण विषय अनुक्रमणिका

PURAANIC SUBJECT INDEX

(Kaamanaa - Kumaari)

RADHA GUPTA, SUMAN AGARWAL & VIPIN KUMAR

Index

Kaamanaa - Kaampilya  (Kaamanaa/desire,  Kaamaruupa, Kaamaakshi, Kaamaakhyaa, Kaameshwari, Kaamodaa, Kaampilya etc.)   

Kaampilya - Kaartaveerya (Kaampilya, Kaamboja, Kaayastha, Kaayaavarohana, Kaarana/cause, Kaaru, Kaaruusha, Kaartaveerya etc.)

Kaartaveerya - Kaartikeya  (Kaartaveerya, Kaartika, Kaartikeya etc.)  

Kaartikeya - Kaarshni  ( Kaartikeya, Kaarpaasa/cotton, Kaarya/action etc.)  

Kaala - Kaalaa  (Kaala/time )  

Kaalaa - Kaalanaabha ( Kaalakaa, Kaalakuuta, Kaalakeya, Kaalachakra, Kaalanjara, Kaalanaabha etc.)

Kaalanaabha - Kaalaraatri  (Kaalanemi, Kaalabhairava, Kaalayavana, Kaalaraatri etc. )    

Kaalaraatri - Kaalindi ( Kaalasuutra, Kaalaagni, Kaalikaa, Kaalindi etc.)     

Kaalindi - Kaavya  (kaaliya, Kaali, Kaaleya, Kaaveri, Kaavya etc. )

Kaavya - Kaashmeera  ( Kaavya, Kaasha, Kashiraaja, Kaashi etc. )  

Kaashmeera - Kaasaara  ( Kaashmeera, Kaashya, Kaashyapa, Kaashthaa, Kaashtheelaa etc.)  

Kimdama - Kiraata (Kitava/gamble, Kinnara, Kimpurusa, Kiraata etc.)   

Kirichakra - Keertimati (Kireeta, Kishkindhaa, Keekata, Keeta, Keerti etc.)

Keertimati - Kuksheyu (Keertimaan, Keertimukha, Kukkuta/hen, Kukshi/belly etc.)    

Kukhandikaa - Kutilaaksha   (Kumkuma, Kuja/mars, Kujambha, Kunjara/elephant, Kutilaa etc.)   

Kutilaaksha - Kundala  (Kutumba, Kuthaara, Kunda, Kundala/earring etc.)  

Kundalaa - Kunda  ( Kundalini, Kundina, Kutupa, Kutsa, Kunti, Kuntee etc. )    

Kunda - Kubera  ( Kunda, Kundana/gold, Kubera etc.)   

Kubera - Kumaari (Kubjaa, Kubjaamraka, Kumaara, Kumaari etc. )

 

 

कुञ्जल

टिप्पणी सामरहस्योपनिषदि २४७ कुञ्जस्य संदर्भे कामस्य संज्ञा कुंजरमस्ति। राधा-कृष्णस्य रासस्य संदर्भे कामस्य उल्लेखं अनर्गलं प्रतीयते, किन्तु एवं नास्ति। लौकिक कामः कुं-ज्वलम् अथवा कुं-ज्वरमस्ति। कु अर्थात् पृथ्वी। यः सर्वं शरीरं ज्वालयति, ज्वरयति, तत् काममस्ति। यदा कामः धर्माविरुद्धो भवति(भगवद्गीता ७.११), तदा अयं कुं-जरं भवति। धर्माविरुद्ध कामस्य के के लक्षणाः भवन्ति, अयं पृथक् विषयमस्ति।

     पद्मपुराणे २.८५ कुंजल शुकस्य प्रथम पुत्रः उज्ज्वलमस्ति। उज्ज्वलेन दृष्टम् आश्चर्यमयमस्ति यत् राजकन्या दिव्या देवी यं यं पतिं धारयितुं इच्छति, स स एव मरति। पिता कुंजलः शुकः पुत्रं उज्ज्वलं उपदिशति येन उपायेन दिव्याः देव्याः पतिः न मरेत्। उपायेषु एकमुपायं उज्ज्वलनमस्ति(पद्म पुराणम् २.८६.७१)। ज्वलने दीपवत् विषयाः कज्जलीकृताः भवन्तु एवं तेजसा उज्ज्वलम् भवतु, अयं अपेक्षितमस्ति

क्रोधादिभिः क्लेशसंज्ञैर्वायुभिः परिवर्जितः
निःस्पृहो निश्चलो भूत्वा तेजसा स्वयमुज्ज्वलेत् ७१

शतपथ ब्राह्मणे  २.२.१.[८] उज्ज्वलनस्य स्वरूपं एवं प्रकारेण अस्ति यत् वीर्यस्य उज्ज्वलनं एवंप्रकारेण करणीयं येन पवमान, पावक, शुचि त्रयाणां अग्नीनां मध्ये शुचिसंज्ञक अग्न्याः उज्ज्वलनं भवेत्। शतपथ ब्राह्मण १४.६.१.[१०] अनुसारेण आहुतीनां त्रीणि प्रकाराणि भवन्ति। उज्ज्वलन्तीनां प्रकाराणां आहुतिभिः देवलोकं दीप्यते।  अन्येभ्यः आहुतिभ्यः मनुष्यलोकस्य एवं पितृलोकस्य जयं भवति। कौशीतकिब्राह्मण १६.८  अनुसारेण यागेषु अहिर्बुध्न्य संज्ञक अग्नेः उज्ज्वलनं भवति। अहिर्बुध्न्य संज्ञक अग्नेः अधिपतिः गृहपतिः अथवा यजमानः भवति। पद्मपुराणानुसारेण उज्ज्वालनस्य उद्देश्यं दिव्याः प्रकृत्याः रक्षणं, तस्याः पतित्वं अस्ति। यदि दिव्याः प्रकृत्याः रक्षणं न भवेत्, तर्हि तस्याः प्रकृत्याः संज्ञा चित्रा भवति।

==

अथ होवाच । गोतमो राहूगणः कथं नु न आमन्त्र्यमाणो न प्रत्यश्रौषीरिति स होवाचाग्निर्मे वैश्वानरो मुखेऽभूत्स नेन्मे मुखान्निष्पद्यातै तस्मात्ते न प्रतिश्रौषमिति - १.४.१.[१८]

तदु कथमभूदिति । यत्रैव त्वं घृतस्नवीमह इत्यभिव्याहार्षीस्तदेव मे घृतकीर्तावग्निर्वैश्वानरो मुखादुदज्वालीत्तं नाशकं धारयितुं स मे मुखान्निरपादीति श. १.४.१.[१९]

अथाग्नये शुचये निर्वपति । वीर्यं वै शुचि यद्वा अस्यैतदुज्ज्वलत्येतदस्य वीर्यं शुचि वीर्यमेवास्मिन्नेतद्दधाति तद्वेतयैवास्मिंस्तद्दधाति यदा ह्येवास्मिन्नेतामाहुतिं जुहोत्यथास्यैतद्वीर्यं शुच्युज्ज्वलति श. २.२.१.[८]

स वै शमीमयीं प्रथमामादधाति । एतद्वा एष एतस्यामाहुत्यां हुतायाम्प्रादीप्यतोदज्वलत्तस्माद्देवा अबिभयुर्यद्वै नोऽयं न हिंस्यादिति त एतां शमीमपश्यंस्तयैनमशमयंस्तद्यदेतं शम्याऽशमयंस्तस्माच्छमी तथैवैनमयमेतच्छम्या शमयति शान्त्या एव न जग्ध्यै श. ९.२.३.[३७]

याज्ञवल्क्येति होवाच कत्ययमद्याध्वर्युरस्मिन्यज्ञ आहुतीर्होष्यतीति तिस्र इति कतमास्तास्तिस्र इति या हुता उज्ज्वलन्ति या हुता अतिनेदन्ति या हुता अधिशेरते किं ताभिर्जयतीति या हुता उज्ज्वलन्ति देवलोकमेव ताभिर्जयति दीप्यत इव हि देवलोको या हुता अतिनेदन्ति मनुष्यलोकमेव ताभिर्जयत्यतीव हि मनुष्यलोको या हुता अधिशेरते पितृलोकमेव ताभिर्जयत्यध इव हि पितृलोकः श. १४.६.१.[१०]

अहिम् बुध्न्यम् शंसति ।
अग्निर् वा अहिर् बुध्न्यः ।

तम् एतया उज्ज्वलयति ।
अथो धिष्ण्यान् एव एतया अनुशंसति । - कौशीतकि ब्राह्मणम् १६.८

==

तस्माद् आहवनीयम् समीद्ध्वम् आग्नीध्रियम् गार्हपत्यम् धिष्ण्यान्त् समुज्ज्वलयत इति भाषेरन् । (सोम षोडशिन् । अतिरात्र)- कौशीतकि ब्राह्मणम् १७.९

तस्माद् आहवनीयं समिद्धम् आग्नीध्रीयं गार्हपत्यं धिष्ण्यान् समुज्ज्वलयतेति भाषेरन् गोपथ ब्रा. २.५.५

000webhost logo